Protocollen van de Schepenbank Oirschot over de periode 1540 t/m 1640 

Deze protocollen omvatten de z.g. Vrijwillige Rechtspraak van het Oud Rechterlijk Archief. voor de destijdse plaats Oirschot waartoe indertijd ook de gemeente Best behoorde. De totale reeks ‘protocollen’ (omvattende de jaren 1463 tot 1513 en 1518 tot 1651) is onderdeel van collectie-nummer A0217, Schepenbank Oirschot-Best 1463 tot 1810, raadpleegbaar in de studiezaal van het RCH te Eindhoven, inventaris boek 42 hoofdstuk 8. 
 
De door mij vervaardigde bewerkingen voor de periode 1540 t/m 1640 zijn een weergave in 'modern' Nederlands van deze bewaard gebleven schepen-protocollen die zich nu in het Regionaal Historisch Centrum (voormalig Streekarchief ) in Eindhoven (Raifeissenstraat) bevinden. Soms werden daarbij originele woorden gehandhaafd, zoals gewichtsmaten, oppervlakte-eenheden als lopenzaad of bunder en sommeige oude muntsoorten om het eigentijdse van de oude teksten niet al te zeer geweld aan te doen.. 

Oorspronkelijk was het de bedoeling om de tekst weer te geven als regest, een zeer verkorte vorm van de echte hoofdzaken van een akte, maar anderzijds was er de overtuiging dat bij een dergelijke zeer verkorte weergave, veel details niet weergegeven zouden worden, welke details vaak belangrijke extra informatie bevatten. Vandaar dat mijn samenvattingen alle details bevatten, inclusief voetnoten etc.

De bewerkingen werden gemaakt aan de hand van kopiёen (hard-copy schaduwarchief), welke kopie-boeken over de jaren 1463 tot en met 1636 destijds in het Rijksarchief Den Bosch werden vervaardigd, maar welk schaduwarchief later eveneens werd overgebracht naar het RCH te Eindhoven.  In het Rijksarchief Den Bosch werden echter daarnaast nog filmjackets van deze periode 1473-1636 vervaardigd die daar nog raadpleegbaar zijn.

De kopiering in Den Bosch gebeurde zo nauwkeurig mogelijk, helaas werden nogal eens bladzijdes geheel niet gekopieerd,  (naar schatting 2-3 %), maar daarentegen werden allerlei losse stukken in de protocollen weer wel gekopieerd. Deze 'losse stukken' vind men in mijn bewerkingen aan het einde van de jaarbewerking, om de volgorde niet al te zeer geweld aan te doen, daar deze her en der in de katernes werden gevonden. Deze 'losse stukken' werden nadien uit de originele protocolboeken verwijderd en elders ondergebracht. Deze ‘losse stukken' werden wegens tijdgebrek niet meer met het origineel vergeleken, en de slecht gekopieerde of onleesbare gedeeltes werden derhalve weergegeven met ??? of met .......

Omdat de kwaliteit van de in Den Bosch gemaakte kopieen soms te wensen overliet, danwel bladzijdes werden vergeten, was ik genoodzaakt alle kopiebladen nog eens met het origineel te vergelijken, en de volgorde van de bewerkingen is daarom volledig in overeenstemming met de originele protocollen.

De digitale bestanden werden per kalenderjaar opgedeeld, terwijl een enkel origineel protocolboek vaak meerdere jaren bevatten. In de bijgaande lijst treft U de verdeling aan van de originele protocolnummers in vergelijking met het schaduwarchief c.q. de digitale bestanden die per jaar zijn gemaakt (concordans-lijst).

De folionummering is soms overgenomen van het origineel,waar de secretaris deze zelf heeft aangebracht, danwel werd de nummering (vaak potloodnummering) later aangebracht Aangegeven is waar de nummering zich bevindt aan het begin van de digitale bestanden per jaar.

Verder is bij de bewerking gebruik gemaakt van de afkorting 'bp" voor belendende percelen, maar het origineel van de tekst bevat vaak nadere aanduidingen, zoals oost, west etc. 

De protocollen bevatten een grote verscheidenheid aan gegevens. Zo zijn er veel overdrachten van onroerend goed of overdracht van rentes en obligaties, het afsluiten van geldleningen en de aflossingen ervan, maar ook algemene schuldbekentenissen,  testamenten en verslagen van verkopen. Bij de schuldbekentenissen is meestal later in de marge bijgeschreven dat de schuld geheel of gedeeltelijk is afgelost, dat gebeurde vaak vele jaren later en bevat dus een schat aan gegevens wat betreft de opvolging door de nazaten van degenen die oorspronkelijk de lening afsloten.

Er zijn nogal wat aktes met daarin het vonnis na een manslag (zoenakkoorden),  men vindt er regelingen van huwelijkse voorwaarden, boedelscheidingen, weddenschappen, overeenkomsten bij ontmaagdingen, getuigenverklaringen, boedelinventarissen, verslagen van openbare veilingen, gildekaarten, uitgifte van tiendes, stichtingen van gasthuizen, familiestambomen, gevallen van besmettelijke ziektes (pest) etc. etc. , of verwijzingen naar zeer oude aktes (oudste van het jaar 1383). Verder vinden we van nogal wat secretarissen hun persoonlijke 'lijfsteksten in de protocollen (Jeronimus van Kelst en Gerard Goossens en ) of zelfs kronieken (Aert Sgraets), waarbij veel schokkende en lokale situaties worden vermeld gedurende de 80-jarige oorlog.

Over het algemeen begint het protocol van een jaar met een lijst van benoemde ambtenaren, zoals schout, schepenen, secretaris, vorsters, kerkmeesters, Heilige Geest- meesters, enz. 

Deze bewerkingen zijn voorlopig nog niet volledig geindexeerd, dat is alleen gebeurd tot nu toe voor de jaren 1540, 1550, 1560, 1570, 1580, 1590, 1600, 1610, 1620, 1630 en 1640, per jaar is er een digitale database beschikbaar met de persoonsnamen, waarbij ook de toponymen werden meegenomen.Het bewerken van de overige tussenliggende jaren zal later gebeuren.

Wanneer de indexbestanden volledig zijn uitgewerkt zullen die in totaal ca. 300.000 persoonsnamen bevatten en ca. 20.000 toponymische aanduidingen.

Daarnaast werden door mij een aantal afzonderlijke overzichten gemaakt, met de volgende gegevens over de volledige periode 1540 t/m 1640, totaal 101 jaar :
1. Testamenten met de namen van de testateurs/testatrices
2. Leeftijden, de namen van de personen met hun vermelde leeftijden.
3. Beroepen, de namen van personen met hun vermelde titel c.q. beroep
3. Aliasvermeldingen, de familienaam versus de bijnaam 
4. Plaatsnaamverwijzingen, waar iemand woonde of werd geboren.
 
Voor aanvullingen/korrekties houdt ik me aanbevolen. Niets op deze werekld is immers volmaakt, maar ik heb mijn best gedaan en er alles bijeen al zo’n 15.000 werkuren aan besteed.

Jan Toirkens, Canada (2005)